İstanbul Ansiklopedisi: Reşad Ekrem Koçu

Efsanevi tarihçi ve sanatçı Reşad Ekrem Koçu (1905-1975) devasa İstanbul Ansiklopedisi‘ni tamamlayamadan hayata gözlerini yummuştu. İstanbul hakkında her şeyi içeren Ansiklopedi’nin ancak 11 cildi basılabilmişti. Ancak şimdi Kadir Has Üniversitesi ve SALT Araştırma el birliğiyle Koçu’nun dev eserini ve yayınlanmamış belgelerini herkesin görebileceği dijital bir ortama aktarıyor. SALT Araştırma ve Programlar Direktörü Meriç Öner, Hokkadan’la akıllara durgunluk veren bu projenin nasıl oluştuğunu ve İstanbul tarihine dair neler anlattığını paylaşıyor.

Reşad Ekrem Koçu’nun İstanbul Ansiklopedisi Arşivi şu ana dek Kadir Has Üniversitesi’nin koleksiyonunda yer alıyordu. Arşiv koleksiyona nasıl ve ne zaman katıldı?

Kadir Has Üniversitesi’nin 2018’de yaklaşık 20 bin ögelik bir belge grubu hâlinde devraldığı İstanbul Ansiklopedisi Arşivi, Koçu’nun tasarı aşamasında kalmış gelecek ciltler için derleyip kurguladığı, yer yer kaleme aldığı kapsamlı malzeme ile şahsi kütüphanesinden 1460 yayını içeriyor.

SALT ve Kadir Has Üniversitesi 2 yıl önce ortak programlar geliştirmek üzere bir antlaşma yapmıştı. Arşiv projesi bu antlaşmanın bir neticesi. Peki, bu iş birliği nasıl başladı?

SALT ve Kadir Has Üniversitesi arasında bir karşılıklı öğrenme protokolü mevcut. Buna göre SALT çalışanları Sanat ve Tasarım Fakültesi’ndeki yüksek lisans derslerinden yararlanabiliyor. Fakülte üyeleri ise çeşitli araştırma derslerini, SALT’ın mekânlarında ve ekipten katkılar alarak gerçekleştiriyorlar. Arşivin bir kurum bünyesine devri ve kamu erişimine açılması söz konusu olduğunda süregelen iş birliğini ortak bir proje kapsamında derinleştirme fırsatı bulduk. Bu fikrin temelinde bir kültür kurumu ile bir üniversitenin birlikte içerik üretmesinin değerinin ötesinde her iki yapının da arşivlerini kamu yararı gözeterek kurgulaması yatıyor. Dijital ortamda içerik sunmanın gerçek potansiyeli, bilgiyi yalnızca belgeye fiziksel erişimi olanlara kısıtlı tutmamak. Bu prensip üzerinden yürütülen arşiv ve araştırma çalışması çevrimiçi bir yazılımla tamamlanacak. Asıl proje, basılı ciltler ile kataloglanmakta olan belgelerin bir bütünlük içerisinde incelenerek aradaki ilişki ve kopuklukları da görünür kılacak şekilde yeni bir arayüzde çevrimiçine açılması.

İstanbul Ansiklopedisi mimari yapılardan, mühim kişilere, şehir adetlerinden, İstanbul efsanelerine kadar her şeyi kapsıyor. Koçu bu kapsamlı çalışmaya nasıl ve neden başlamıştı?

Koçu otuz yılını adadığı bu çalışmada, şehre dair her çeşit konuyla ilgili yazılı ve çizili bir yayında İstanbul’un “muazzam kütüğü”nü meydana getirmeyi girişiyor. İstanbul’un mahalle, mimari yapı, âdet, efsane ve tarihî olaylarının yanı sıra şehir için önemli gördüğü çok sayıda tanınmış veya alelade kişileri maddeler hâlinde sıralıyor; “bakınız” ibareleriyle birbirine örüyor. Koçu’nun 1940’larda bu işe kalkışmasındaki sebep, o tarihlerde en bakımsız ve düzensiz dönemini yaşayan İstanbul’a karşı hissettiği bir nevi sorumluluk. Değiştiği gözlenen şehrin kaydını tutma ihtiyacı duyuyor.

Koçu Ansiklopedi’nin ancak 11 cildini tamamlayabildi ve G harfinin ötesine istediyse de geçemedi. Ansiklopediye pek çok tarihçi, edebiyatçı ve akademisyenin katkıda bulunduğu düşünülünce neden kimse onu tamamlama girişiminde bulunmadı?

Koçu’nun çalışması şehre dair sistematik bir bilgiyi bir araya getirerek sunmaktan çok uzak. Yayın, İstanbul’u tarihteki bütün yönleri ve katmanlarıyla içermeye niyet etmesinin ötesinde Koçu’nun değerli bulduğu her olayı, her kişiyi de şehre katıyor. Koçu’nun anlatımları da, onları sıraladığı kurgu da çoğu yerde nesnel bir tarihsellikten hayli sapıyor. Yayının elde veri olmadan tamamlanamayaca olmasının temel sebebi bu. Üniversite’nin sahipliğindeki 20.000’e yakın orijinal belge ise İstanbul Ansiklopedisi meraklılarının hayal edeceği gibi basıma hazır bir taslak değil. Olsa olsa Koçu’nun hazırladığı madde listeleri; kimi daktilo edilmiş ve imzalanmış metinler, kimi bir kenâra eski Türkçe ile alınmış notlar; baskı için tamamlanmış illüstrasyonlar ile basit krokiler; henüz kesin bir yeri bulunmadığı izlenimi veren gazete ve dergi kupürleri; az sayıda fotoğraf gibi çeşitli malzemeden niyet ve yönelimleri tahlil etmek mümkün. Tüm belgeler tarandıktan sonra çalışmanın neden hiçbir zaman tamamlanamadığına dair daha çok fikrimiz olacak mutlaka.

SALT daha önce ansiklopedinin “Koçu’nun kişisel ilgileri çerçevesinde şekillendiğini” söylemişti. Bunu biraz açabilir misiniz? Koçu’nun kişisel ilgileri, ansiklopediye nasıl yön verdi?

Yayının ilk etaptaki oluşumu; maddelere dair metin ve çizimlerin çok sayıda tarihçi, yazar ve sanatçıdan derlenmesi; okuyuculardan katkı talep edilmesi gibi İstanbul Ansiklopedisi’ne özgü kritik bütün meseleler Koçu’nun yaklaşımından doğuyor. Orijinal belgeler içerisinde madde listelerine erişimimiz var. Bu belgeler yayındaki seçim ve yönlendirmenin Koçu’ya ait olduğunu net bir şekilde gösteriyor. Ayrıca yazarın tarih anlatısını popülerleştiren hikâyelere olan merakı hem basılı ciltlerde, hem de arşivde kendini belli ediyor. Bütün arşivin taranmasının ardından öncelikleri üzerine daha incelikli ve sağlıklı biçimde konuşmak mümkün olacak.

Proje kapsamında Kadir Has Üniversitesi’ndeki, Koçu’nun gelecek ciltler için derleyip kurguladığı 1460 yayın dijital ortama aktarılacak. Bu süreç nasıl işleyecek? Belgeler hangi disiplinler ışığında incelenecek?

SALT Araştırma, bünyesinden bulunan 1.8 milyona yakın belgeyi güncel sanat, mimarlık, tasarım, ekonomi, toplum ve şehir tarihi başlıkları altında saltresearch.org üzerinden herkesin erişimine sunuyor. Türkiye ve yakın coğrafyaya dair bu birikim, kurumda görevli mimarlık, sanat ve ekonomi tarihçilerinin ve arşiv uzmanları tarafından kataloglanıyor. İstanbul Ansiklopedisi’nin arşivinin düzenlenmesine bu ekibin yanı sıra Koçu ve şehir üzerine çalışan araştırmacılar katkıda bulunuyor. 20 bin belgenin dijitalleştirilmesi, tariflenmesi ve birbiri ile ilişkileri içerecek biçimde sanal ortamda kurgulanması uzun vadeli bir iş. SALT ve Kadir Has Üniversitesi’nde yürütülen proje sayesinde ekip kapasitesi genişletildi. Metinlerin, çizimlerin, notların, kupürlerin kaynaklarının ekip tarafından araştırıldığı bu aşamayı, aynı amaçla makine zekâsına yönelik çalışan araştırmacıların katkıları takip edecek. Ayrıca SALT’taki deneyim, içeriğin kamuya açılmasıyla pek çok doğrulamaya hatta düzeltiye çok daha sağlıklı ve hızlı erişilebildiğine işaret ediyor. Kısa vadede herkesin katkısını artırabilecek ortamlar sağlamayı diliyoruz.

Koçu’nun arşivi oluştururken günümüzün teknolojik araştırma imkânlarına sahip olmadığı düşülünce proje onun araştırma sürecine nasıl ışık tutabilir?

İstanbul Ansiklopedisi ’nin bize sağladığı ilk ipucu, içeriğin oluşturulmasındaki yöntemin neredeyse günümüz çoklu internet üretim ortamlarına benzemesi. Günümüzde makine zekâsının bazı tariflerde bize yardımcı olabileceğini biliyoruz. Neresi olduğu tahmin edilemeyen bir cami çizimi, makine aracılığıyla belirli veri tabanlarıyla senkronize edilip bu bilgi sağlanabilir. Aynı şekilde illüstratörü bilinmeyen bir grup doküman ansiklopedideki çizimlerle karşılaştırılarak, çizeri hakkında daha sağlıklı bir tahmin yürütülebilir. Ne SALT, ne de Kadir Has Üniversitesi halihazırda kendi bünyelerinde bu konularda geliştirme yapmıyor. Bütün belgelerin tasniflenmesinin ardından işlevi olacak böyle sorgulamalar için şimdiden başka ortaklıklar oluşturmaya önem veriyoruz.

Peki, arşiv Koçu’nun yaşadığı ve böyle yoğun bir çalışma içine girdiği dönem hakkında neler ortaya çıkarabilir?

Ansiklopediyi yakından incelediğinizde özünde tekrarlayan bir düzenden muaf olduğunu görebiliyorsunuz. Aynı zamanda maddelerin bir kısmının Koçu’nun başka vesilelerle basılmış metinlerinin kopyası olduğu ortaya çıkıyor. Birbirine göndermesi olan maddelerin birbirinden çok uzak zamanlarda yazılmış olma ihtimali var. İlk dönemde, okurlara fasikül dâhilinde verilen formlarla içerik derleme girişiminde bulunulduğu anlaşılıyor. Bu koşullar altında ansiklopedinin doğruluk ve tutarlılık ekseninde gelişmediğini kabul etmek şart. Ancak döneme dair kimi bilgilerin müthiş bir kesinlik içerdiği durumlar da var. Bazı çizimler ya da bazı sokaklardaki dükkân listeleri böyle mesela. Arşiv çok çeşitli katmanları barındıran bir yazılım ile çevrimiçi erişime açıldığında bir dizi araştırma ve projeye mahal verecek.

Bu kapsamlı çalışma ne zaman son bulacak ve arşiv herkesçe erişilebilir hale gelecek?

SALT’ın arşivler konusundaki en temel hassasiyeti içeriğin eksiksiz olarak kamuya açılması. Kadir Has Üniversitesi’yle ortak bağımsız bir yazılımda konumlanacak olan İstanbul Ansiklopedisi arşivi de aynı prensiple çevrimiçi erişime açık olacak. Birbirinden yer yer kopuk bir belge yığını, bir nevi dedektiflik sürecinden sonra farklı düzlemlerdeki ilişkileri izlenebilir biçimde sunulacak. Bu ortam sayesinde araştırmacı, okuyucu ve meraklıların Koçu ve diğer yazarlara dair araştırmalardan, hafıza konusundaki çalışmalara çok çeşitli konuda daha kapsamlı içerik üreteceği kesin. Tecrübemiz böyle katmanlı bir içeriğin anlamlandırılmasının en az üç seneye yayılacağını gösteriyor. İlk dönem çıktıları üzerinden hayallerimiz şekillenecek, yönümüz belirginleşecektir.

Son olarak, proje bittikten Kadir Has Üniversitesi ile birlikte ne gibi adımlar atılması bekleniyor? Sırada ne gibi ilginç proje ve programlar var?

Arşiv sayesinde Koçu’nun ne denli tutkulu bir toplayıcı olduğunu anlıyoruz ve tarihçi, romancı Reşad Ekrem Koçu hakkında meraklarımızı gidermek adına eldeki 20.000’e yakın belge ile 1400’ün üzerinde yayının hiç de yeterli olamayacağı sonucuna varıyoruz. Üniversite, Koçu’ya ait olduğu kesinleşen başka yayınları da bünyesinde katarak kütüphanesini genişletme yolunda. Bu süre zarfında belki yeri bilinmeyen başka orijinal belgeler de ortaya çıkar. Kurumlar böyle birikimlerin doğru aracılıkla kamuya sunulması adına sorumluluktan kaçmayacaktır.

*Röportajımızı beğendiniz mi? O zaman SALT Araştırma ile yaptığımız geçmiş röportajımıza göz atmak isteyebilirsiniz!

 

More from Zeynep Sen

Gökhan Yavuz Demir: Yazarlık, Çevirmenlik & Türkçe

Gökhan Yavuz Demir genç bir akademisyen, çevirmen ve yazar. Edebiyat ve dilbilimiyle...
Read More

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir